Son dönemde sosyal medyada, kahve sohbetlerinde ya da psikoloji videolarının altında tek bir sözcük yankılanıyor: Narsist.

Bir partner tartışmada haksız olduğunu kabul etmedi mi? “Narsist işte.” Bir arkadaş mesajlara geç dönüp kendi hayatına mı odaklandı? “Kesin narsisttik kişilik bozukluğu var.” Eski sevgiliyle yollar ayrıldı mı? Konu kapanmıştır; o bir narsistti, siz de onun gaslighting (psikolojik manipülasyon) kurbanıydınız.

Görünüşte bu kavramlar, yaşadığımız ilişki sancılarına isim koyup içimizi rahatlatıyor gibi duruyor. Ancak madalyonun diğer yüzünde ciddi bir tehlike var: Klinik kavramların enflasyonu ve değersizleşmesi.

Her kaba, düşüncesiz ya da bencil davranışı “narsizm” olarak etiketlemek, hem klinik psikolojiye hem de toplumsal ilişkilerimize göz ardı edilemeyecek zararlar veriyor.

1. Klinik Zararlar Gerçek Teşhislerin İçi Boşaltılıyor

Psikiyatride Narsistik Kişilik Bozukluğu (NKB), nüfusun yalnızca küçük bir yüzdesinde görülen, derin bir özsaygı kırılganlığı, empati yoksunluğu ve kronik bir grandiyözite (büyüklük hissi) ile seyreden ağır bir tablodur.

• Teşhis Inflasyonu: Bir kavrayışın her yere uygulanması, onun anlamını yok eder. Herkesin “narsist” ilan edildiği bir dilde, gerçekten klinik desteğe, sınır koymaya veya korumaya ihtiyaç duyan kişilerin yaşadığı travmalar sıradanlaşır.
• Etiketlemenin Tehlikesi: İnsan davranışları karmaşıktır. Bir kişinin stres altındayken bencilleşmesi veya savunmacı davranması, onun bir kişilik bozukluğuna sahip olduğu anlamına gelmez. Popüler psikoloji jargonunu bir “damga” gibi kullanmak, klinik süreçlerin ve profesyonel değerlendirmelerin ciddiyetini gölgeler.

2. Toplumsal Zararlar İlişkilerde Sorumluluktan Kaçış

İlişkiler iki kişilik yapılardır ve içinde anlaşmazlıkları, iletişim hatalarını, hatta zaman zaman bencillikleri barındırır. Ancak karşı tarafı anında “narsist” veya “manipülatör” ilan etmek çok konforlu bir kaçış yolu sunar:

• Öz-Eleştiriyi Yutmak: Eğer karşı taraf bir “canavar” ise, ilişkinin bozulmasında sizin hiçbir sorumluluğunuz yok demektir. Oysa sağlıklı bir ilişki analizi, “Ben nerede hata yaptım?”, “Tetiklenen şemalarım neydi?” sorularını sormayı gerektirir. Narsizm etiketi, bireyin kendi katkısını görmesini engeller.
• Kutuplaşma ve İletişimsizlik: İnsanları tanıtlardan ibaret kategorilere ayırmak (Kurban vs. Manipülatör), empati zeminini tamamen yok eder. Tartışmak, anlamaya çalışmak veya orta yolu bulmak yerine karşı taraf “iyileşmez bir hasta” olarak görülür ve iletişim kapıları tamamen kapatılır.
• Gerçek Gaslighting’in Silikleşmesi: Gaslighting, bir insanın kendi gerçekliğinden, hafızasından ve akıl sağlığından şüphe etmesine yol açan sistematik ve ağır bir psikolojik şiddettir. Birisiyle bir olayın detayında anlaşamamak ya da farklı hatırlamak gaslighting değildir; sadece bir görüş ayrılığıdır. Bu kavramı her tartışmada kullanmak, gerçek şiddet mağdurlarının sesini kısıtlar.

Tanı Koymayı Bırakıp Sınırlara Odaklanmak

Bir insanın kaba, kırılamaz ya da empati yoksunu davranması için illa klinik bir teşhise sahip olması gerekmez. Bir davranışın size zarar vermesi için o kişinin “narsist” olması da şart değildir.

İlişkilerde kendimizi korumanın yolu, karşı tarafa psikiyatrik tanı koymaya çalışmak değil; kendi sınırlarımızı belirlemektir.

Karşınızdaki kişinin davranışı sizi değersiz hissettiriyorsa, sürekli manipüle edildiğinizi düşünüyorsanız veya saygı görmüyorsanız; o kişinin narsist olup olmadığını kanıtlamanıza gerek yok. “Bu ilişki/davranış bana iyi gelmiyor” demek ve gerekli mesafeyi koymak yeterlidir.

Psikoterapi kavramlarını birer silah gibi birbirimize doğrultmayı bıraktığımızda, hem kendimizi hem de ilişkilerimizi çok daha sağlıklı bir zeminde değerlendirmeye başlayacağız.

YAZAN: DİLARA KARABACAK